Dùng đức trị, bí quyết thành công của những vị hoàng đế Trung Hoa vĩ đại

63

Cai trị một đất nước không hề đơn giản, bởi nếu chỉ đơn thuần dùng quyền lực và ép buộc dân chúng, vị vua đó sẽ biến thành bạo chúa trong mắt người dân và chắc chắn triều đại của ông sẽ không bền lâu. Vậy điều gì làm nên một nhà lãnh đạo hiệu quả và có ảnh hưởng với dân chúng?

Dùng đức trị
Chùa Thiên đàng ở Bắc Kinh, Trung Quốc. (Wikimedia Commons)

 

Dùng luật pháp thay vì bạo lực

Trong “Nền cộng hòa” của mình, triết gia Plato thời Hy Lạp cổ đại đã hình dung về xã hội không tưởng được cai trị bởi “một vị vua triết học”. Nhà tư tưởng vĩ đại của Athens thuyết giáo, nhà vua sẽ phải phấn đấu để trau dồi lý tưởng phổ quát trong các quy tắc của mình, không bị lay động để đi chệch đường

Những vị vua vĩ đại và được kính trọng nhất của Trung Quốc cổ đại đã áp dụng nguyên tắc Nho giáo, tôn trọng các giai cấp, khuyến khích công đức, sự ngay thẳng, tính nhẫn nại để cai trị đất nước một cách hiệu quả.

Khổng Tử sống cách đây khoảng 2.500 năm. Lúc ấy Trung Quốc đang lộn xộn trong giai đoạn gọi là thời Xuân Thu. Khổng Tử khao khát xã hội có thể trở lại hài hòa như những năm đầu thời nhà Chu (1046-771 TCN), trong đó nhà vua trị vì đất nước bằng đức hạnh với các chư hầu độc lập nhưng đều tôn kính ông.

Dùng đức trị
Chi tiết một bức tranh “vi hành miền nam” lần thứ 2 của Hoàng đế Khang Hy trong năm 1689. (Wikimedia Commons)

Khổng Tử dạy rằng trong khi sự phân cấp xã hội và chính trị mang tính tất yếu và được mong đợi ở một nền văn minh, tất cả mọi người, từ nông dân cho đến hoàng tộc đều phải có tấm lòng mộ đạo, đức hiếu thảo, nhân từ, tuân thủ công lý, phép tắc, trí huệ và đức tin.

Khổng Tử đã coi trọng các giá trị truyền thống hơn sự ép buộc, điều này được khái quát hóa trong cuốn sách giáo dục phổ biến “Những nguyên tắc học sinh cần tuân thủ” vào thế kỷ 16 nổi tiếng kèm thơ từ của ông.

“Có thể dùng vũ lực ép buộc dân chúng nhưng họ sẽ không phục trong tâm. Chỉ khi nào dùng những nguyên tắc để ràng buộc, họ mới không lên tiếng phản đối”.

Lấy đức trị vì thiên hạ

Abraham Lincoln đã đề cập đến quyền lực như phép thử phẩm chất của con người. Một người nắm quyền chỉ khi sử dụng nó để thể hiện sức mạnh nội tâm và sự nhẫn nại thì mới cai trị hiệu quả và được người đời sau tôn kính.

Năm 1662 vua Khang Hy đã bắt đầu trị vì triều đại của mình khi mới lên 8. Ông đã cai trị toàn Trung Hoa trong 61 năm. Hai mươi năm trước, dân tộc Mãn Châu của ông đã vượt qua Vạn lý trường thành để chinh phục Trung Quốc, thành lập triều đại nhà Thanh (1644-1912).

Dùng đức trị
Hoàng đế Khang Hy nhà Thanh ở tuổi 40 (Wikimedia Commons).

Khang Hy hiểu rằng người Hán vốn chiếm đa số tại Trung Quốc không hề hài lòng khi bị cai trị bởi dân tộc Mãn Châu. Thay vì từ bỏ ngai vàng hay buộc người bản địa từ bỏ lối sống của họ, Khang Hy đã nghiên cứu giáo lý của các nhà hiền triết Nho giáo. Ông thực thi một chính sách cai trị thấu tình đạt lý dựa trên các nguyên tắc được tất cả các dân tộc trong đế chế chấp nhận.

Mặc dù chỉ người Mãn Châu mới được gả vào Hoàng tộc nhà Thanh, Khang Hy và các quan của mình tôn trọng truyền thống thi cử Trung Nguyên, bất cứ ai tài giỏi đều có thể trở thành quan triều đình.

Nhờ những luật lệ do Khang Hy ban hành, người Mãn Châu dần dần học được cách để cùng tồn tại với dân tộc Hán. Cuộc giao lưu giữa hai dân tộc, truyền thống giáo dục đôi bên được thống nhất dưới thời Khang Hy và hậu duệ của ông đã góp phần làm phong phú thêm nền văn minh Trung Hoa.

Dùng đức trị
Hoàng đế Khang Hy trong bộ áo giáp. (Wikimedia Commons)

Mãn Châu không phải là bộ tộc ngoại bang duy nhất cai trị Trung Quốc. Bốn trăm năm trước thời Khang Hy, Mông Cổ là đế chế lớn nhất trong lịch sử đã chinh phục Trung Nguyên, nhưng họ sử dụng phương pháp cứng rắn hơn.

Dưới triều đại Mông Cổ (1271-1368), người Hán bị đẩy xuống tầng thấp nhất trong năm dân tộc và bị đối xử bất công. Bằng cách áp đặt một hệ thống phân biệt đẳng cấp khi đẩy người Hán xuống địa vị thấp nhất trong xã hội, người Mông Cổ đã lãng phí nguồn nhân lực và tài lực quý báu để củng cố sức mạnh cho Trung Quốc. Người dân đã nổi dậy và chống lại quân xâm lược Mông Cổ khiến bộ tộc trên lưng ngựa này buộc phải từ bỏ Trung Nguyên sau chưa đầy 1 thế kỷ chiếm đóng.

Quyền lực đạt được bằng vũ lực và sự cưỡng chế hoàn toàn vô nghĩa, mặc dù một đội quân mạnh mẽ hay một chính trị gia khôn ngoan có thể buộc người khác theo ý muốn của mình, nhưng sức mạnh bề ngoài không thể bù đắp thiếu hụt về niềm tin bên trong.

Di sản để lại

Hai trăm năm trước Công Nguyên, vị vua hùng mạnh Tần Thủy Hoàng đã thống nhất Trung Hoa dưới một triều đại nhà Tần, sau hàng trăm năm chia cắt thành nhiều nước nhỏ. Ông đã trở thành vị hoàng đế đầu tiên của Trung Hoa.

Dùng đức trị
Một bức tranh vẽ Tần Thủy Hoàng. (Wikimedia Commons)

Pháp gia, hệ tư tưởng dưới thời nhà Tần, đòi hỏi các nước chư hầu phục tùng về cả tâm lẫn thân. Vua Tần Thủy Hoàng đã lệnh đốt hết những cuốn sách và lời dạy của các trường phái tư tưởng khác nhau; chôn sống cả tác giả viết ra chúng.

Nhưng bất chấp sức mạnh và sự tàn bạo đó, triều đại Tần Thủy Hoàng cũng không thể tồn tại sau khi bạo chúa này qua đời. Sau khi Tần Thủy Hoàng khuất núi và triều đại của sự sợ hãi không còn nữa, Trung Quốc nhanh chóng rơi vào cuộc nội chiến. Tiếp theo đó là triều đại nhà Hán với việc phục sinh Nho giáo (206 TCN- 220 SCN), mở ra một thời kỳ vàng son của nền văn minh Trung Quốc.

Khổng Tử tin rằng trật tự xã hội sẽ được thiết lập thông qua giáo dục và đạo đức chứ không phải bằng vũ lực. Theo ông, sự hòa hợp này được thể hiện rõ nhất trong ví dụ về Hoàng đế nhà Chu đầu tiên, triều đại đã đánh bại nhà Thương và áp dụng quy tắc Thiên Mệnh được áp dụng rộng rãi về sau.

Dùng đức trị
Văn Vương, vị vua đầu tiên của triều đại nhà Chu khoảng năm 1100 TCN (Wikimedia Commons)

Theo đó, người cai trị được gọi là Thiên tử, luôn có nghĩa vụ phải giữ gìn những phẩm chất cao quý. Thiên tử luôn là người thực sự nắm quyền uy tối cao, nhưng không thể tùy ý thực hiện quyền lực tuyệt đối của mình.

Nhà Chu trị vì suốt 800 năm, triều đại dài nhất trong lịch sử Trung Quốc. Các vị vua đầu tiên đóng đô tại Cảo Kinh đã cai trị các nước chư hầu và người dân của họ thông qua sự hợp tác và tôn trọng lẫn nhau. Ngay cả sau khi Cảo Kinh bị thất thủ dưới tay quân xâm lược và vua nhà Chu mất hết quyền lực, họ vẫn đủ uy tín để khiến các lãnh chúa trong vùng tiếp tục công nhận danh hiệu hoàng gia thêm 500 năm.

Biên dịch từ Epoch Times
Loading...